فرهیختگان معاصر

خط محقق حروفش نسبت به خط کوفی دارای زاویه ی کمتری و همراه با پیوند های خطی فاصله دار بوده است . در واقع دور محقق یک دانگ بیشتر از خط کوفی است که بیشتر برای نوشتن اشعار و قصاید مورد استفاده قرار می گرفت . بسیار از خطاطان محقق را پدر خطوط می نامند .

البته با وجود اینکهبن مقله این خط را تحت کنترل قانون منسوب خویش درآورد و اصلاحاتی را در آن بوجود آورد اما تکامل واقعی آن بعد ها در دستان ابن بواب تحقق یافت .

زنده یاد حبیب اله فضائلی در کتاب اطلس خط در مورد خط محقق موارد زیر را عنوان نموده است : 

1- خط محقق نزدیکترین خطوط به معقلی و کوفی و اولین اقلام است که از کوفی استخراج شده است . 

2- این خط از دسته اقلام موزون نیست و مستقلاً از ناحیه وراقان عراقی که احتمالاً دخالت ذوق ایرانی دارد بوجود آمده است . 

3-در آغاز دولت عباسیان و زمان مامون این خط ظهور یافته است .

4-اولین خطی است که مورد تهذیب و هندسی کردنابن مقله قرار گرفته است . 

5-یکی از اقلام انتخابی یاقوت مستعصمی خط محقق بود که بعد از او ، استادان در این خط مهارت نشان دادند و قرآن و کتاب های نفیس بدین خط نوشتند . 

 لازم به ذکر است قرآنی به خط محقق که توسط سلطان ابراهیم فرزند شاهرخ نوشته شده بود ، در موزه ی آستان قدس رضوی نگهداری می شود . 

نمونه خط

 2-خط ریحان : 

در مورد این خط نظرات متفاوتی از بزرگان خوشنویسی وجود دارد . برخی این خط را اقتباس یافته از خط نسخ می دانند و برخی دیگر با وجود اینکه ظرافت خط ریحان یا ریحانی را بیشتر از خط ثلث می دانند ؛ ولی آن را وابسته به خط ثلث تلقی می کنند . بعضی آن را منشعب و مشتق از خط محقق می شناسند و بر این باورند که خط ریحان تمام خصوصیات محقق را با اندام خرد تر داراست و به عنوان خواهر این خط محسوب می شود و همچنین بواسطه ی ظرافت و لطافتی که دارد آن را به گل و برگ ریحان تشبیه کرده و ریحان و ریحانی نامیده اند . 

یکی از زیباترین نمونه های این خط ، قرآن نفیسی است که با دستان توانا و هنرمند یاقوت مستعصمی کتابت شده است .این آثار مربوط به استاد بهرام سالکی می باشد) 

3-خط ثلث :

در وجه تسمیه این خط نظرات متفاوتی وجود دارد . ازابن مقله نقل شده است که چون مدار هندسی این خط یک سوم دور و دو سوم سطح می باشد ، از این رو آن را ثلث نامیده اند . در واقع این خط دارای چهار دانگ سطح و دو دانگ دور می باشد که خوشنویسان جهت جبران کمبود دور آن ، با اضافه کردن حرکات و تزئینات آن را زیباتر می کنند . 

از دیگر خصوصیات و مشخصه های خط ثلث ، برتری و تفوق دوایر و حرکت آرام و نرم قلم است که به خوبی در کار ، قابل تشخیص است . در نوشتن خط ثلث حرکات قلم به قدری مواج است که به آن واژه ی " رقص " اطلاق شده است . حروف و کلمات در این خط بزرگ اما در عین حال جمع و جورند . 

خطوط ، در نوشته ی ثلث گاهی جدا از هم نوشته می شود و گاه این فاصله کمتر می شود و گاهی چنان به هم نزدیک می شوند که گویی در هم پیچیده اند . 

در ایران از این خط برای نوشتن قطعات و پشت جلد کتاب ها و مخصوصاً کتیبه در کاشیکاری استفاده می شود . 

یکی از مشخصات و در عین حال زیبایی خط ثلث این است که حروف دارای اشکال متعدد می باشند و چون از این لحاظ و از نگاه سطح و دور و باریکی هیئت ، دیگر خطوط اسلامی مایه و پایه گرفته اند به ام الخطوط ( مادر خط ها ) معروف شده است .روزه خط ثلث در اکثر کشور های مسلمان از جمله ترکیه ، سوریه ، 

عراق ، مصر و ایران بیشترین رواج را داشته است .

در ذیل به اختصاراسامی چند تن از استادان این خط در ممالک اسلامی آورده شده است :

ترکیه : استاد : مصطفی راقم – اسماعیل زهدی – مصطفی عزت – محمد شوقی – سامی افندی – محمد نظیف – حاج احمد کامل – عبدالعزیز رفاعی – اسماعیل حقی – محمد کامل – حامد الامدی – و از معاصرین : استاد : داوود بکتاش – حسین قطلو – حسن چلبی . 

سوریه : استاد : علی بدوی – رسا – محمد حسنی 

مصر : استاد : سید ابراهیم – محمد علی مکاوی 

عراق : استاد : هاشم محمد بغدادی – محمد صبری هلالی – عبدالغنی عبدالعزیز – مهدی الجبوری و عباس بغدادی ( معاصر ). 

ایران : استاد : احمد معصومی – سید مرتضی نجومی – حبیب اله فضائلی – محمد رضا قنبری – سید جعفر حجت کشفی - سید محمد حسینی موحد - احمد عبدالرضایی و سید رضا بنی رضی. 

به گفته ی استاد کشفی و همچنین به ازعان بسیاری از بزرگان این خط ، استاد سید محمد حسینی ( موحد ) یکی از بهترین خوشنویسان عصر حاضر بوده و الحق دست توانایش در خط ثلث و نسخ گوهر ریز است و بحمد الله هم از نظر کثرت اثر و هم از نظر جودت خط و استواری و قوت دست و حسن ترکیب ، خط دلپذیرش با بهترین آثار اساتید بزرگ کشور های اسلامی برابری می کند .

به اعتقاد نگارنده ، استاد موحد در حقیقت قالب خط ثلث را تغییر داد و در برخی موارد فرم هندسی را از ترکیبات حذف کرد . استفاده از تناسب و ترکیب برای از بین بردن خلوت و جلوت و عدم استفاده بی رویه از اعراب گذاری و تزئینات خط ثلث ، مهمترین مشخصه خوشنویسی وی می باشد . 

و نمونه هایی دیگر خط ثلث از خوشنویسان ترکیه

4- خط توقیع : 

این خط از نظر هندسی دارای سه دانگ دور و دو دانگ سطح می باشد و در اکثر موارد برای تحریر فرمان و منشور از آن استفاده شده است . این خط از خط ثلث منشعب شده است و در زمان یاقوت مستعصمی در پایان کتاب ها و نگارش قرآن مورد استفاده قرار می گرفته است . 

5- خط رقاع : 

 رقاع در لغت به معنای پاره ها و نامه است که بموجب احتیاج و تند نویسی و مختصر نگاری از توقیع بوجود آمد و بواسطه ی سهولت و روانی در بسیاری از نوشته ها معمول شد . 

شکل و فرم خط رقاع در ترکیب و اجزاء با اندکی تفاوت مانند خط ثلث و توقیع است . مدار هندسی این خط مانند توقیع است . 

 6- خط نسخ : 

 این خط را خط قرآنی نیز می گویند ؛ چون برای نوشتن قرآن و ادعیه استفاده شده ومی شود و چون بیشترین کتابت با این خط انجام می گرفت و سبب از میان رفتن خط های دیگر شد ؛ بدان " نسخ " گفته اند . 

از مزیت های برجسته ی این خط ، جلوه ی بسیار زیاد تناسب در آن است ، حروف و کلماتش با هم هماهنگ و یکدست بوده و از توازن بسیار خوبی برخوردار است . 

از دیگر مزایای این خط وضوح آن است که به سادگی خوانده می شود ؛ افزوده شدن حرکات به حروف ، خوانایی آن را بسیار بالاتر می برد و خطای خواندن را محو می سازد . 

 امروزه خط نسخ به دو شیوه نوشته می شود : 

1- شیوه ی یاقوتی ( عربی ) که تحت تاثیر خط ثلث ، محقق و ریحان بوده و توسط یاقوت مستعصمی و هنر جویانش در مدت طولانی ترویج داده شد . 

2- شیوه نیریزی ( ایرانی ) که چاشنی از نستلیق دارد . این خط در پایان دوره ی صفوی توسط میرزا احمد نیریزی با تغییراتی که در این خط پدید آورد در ایران متداول شد . 

از اساتید این خط : زین العابدین اصفهانی – غلام علی اصفهانی ، علیرضا شهیر و مریم بانو نائینی و از معاصرین حاج عبدالصمد صمدی ،حسینی موحد ، عبدالرضایی و بنی رضی را می توان نام برد .

از اساتید این خط درشیوه عربی می توان به عثمان طه اشاره کرد.

7-تعلیق (1) ، نوعی خط تودرتو و پیچیده ، بر گرفته از خط توقیع * و رِقاع * . تعلیق در لغت به معنای در آویختن چیزی به چیزی است (شاد، ذیل واژه ) و اطلاق نام تعلیق به این خط ناشی از پیچیدگی در نگارش حروف و روانی حروف آن است که گویا بر روی کاغذ معلق اند (سراج شیرازی ، ص 142؛ هروی ، ص 7؛ مجنون رفیقی هروی ، ص 257). برخی محققان برآن اند که نَسخِ شیوة ایرانی یا خط تحریری که تحت تأثیر خط پهلوی و اوستایی نوشته می شد ( رجوع کنید به پهلوی * ، زبان و ادبیات ) در شکل گیری خط تعلیق مؤثر بوده است (فضائلی ، ص 404ـ 405، 419). در تعلیق ، علاوه بر متصل نوشتن حروف منفصل ، گاه چندین کلمه را پیوسته می نویسند. این شیوه را، که به ضرورت تندنویسی ایجاد شده است ، شکستة تعلیق می گویند. نظم و ترتیب و تناسب اجزای حروف و کلمات ، که در خطوط دیگر معمول است ، در تعلیق و فروع آن (ترسل و دیوانی ) رعایت نمی شود؛ چنانکه کلمات و حروف آن یکنواخت نیست و گاه درشت و گاه ریز نوشته می شود. قطِّ (برشِ) قلمِ تعلیق هم بین «تحریف » (ارتفاع بیشتر نیش راستِ قلم از نیشِ چپ ) و «مستوی » (قلمی که برش آن تَخت و بین صفر تا ده درجه باشد) است (مانند خط نستعلیق )، و هم «محرّف » (قلمی که زاویة برش آن تُند و در حدود 35 تا 45 درجه باشد) است . حرکات قلم در این خط نرم و تقریباً «دور» (گردش حروف که در دایره های معکوس و مستقیم مانند «ح » و «ق » و گِردی سَرِ «ف » و «ق » و «و» و مانند آن به وجود می آید) است (فضائلی ، ص 419؛ قلیچ خانی ، ص 33، 161).

خط تعلیق ، در آغاز برای کتابت مراسلات دولتی و تنظیم احکام حکومتی به کار می رفت و کاتبانِ این خط ملزم بودند خطوط دیوانی ، چپ (وارونه نویسی )، سیاق * و طغرایی را هم خوب بنویسند (حبیب اصفهانی ، ص 173؛ ایرانی ، ص 155). این نوع کاربرد و نیز طرز نگارش تعلیق ، آن را به «خط ترسل » نیز معروف ساخت (ایرانی ، همانجا؛ یوسفی ، ص 38ـ39).

محققان زمینه های پیدایی خط تعلیق را بین قرن چهارم تا ششم تخمین زده اند (همائی ، ج 2، ص 532؛ ذابح ، ص 70)؛ اما کهنترین نمونه های به جا مانده از تعلیق و شکستة تعلیق در ایران ، سندی متعلق به قرن هشتم (یرلیغ امیرتالش ، 726) و سند دیگری متعلق به سدة نهم (سند صادره از بقعة شیخ ابواسحاق کازرونی ، 826) است (محمودبن عثمان ، ضمائم ، ص 754ـ 761؛ شیخ الحکمایی ، ص 4ـ 5).

در بارة واضع این خط اختلاف نظر وجود دارد؛ بعضی ، واضعِ آن را خواجه ابوالعال معرفی کرده اند (حبیب اصفهانی ، ص 28؛ ایرانی ، ص 120ـ121؛ سپهر، ص 11ـ12) و بعضی دیگر، واضعِ آن را حسن بن حسین فارسی (قرن چهارم )، از کاتبان دربار دیلمیان ، دانسته و گفته اند که وی آن را از خطوط نسخ و ثلث * و رقاع استخراج کرد (ایرانی ، ص 155؛ بَهنِسی ، مقدمه ، ص ق ). معروفترین نظر آن است که خواجه تاج سلیمانی یا سلمانی (متوفی 897) واضع این خط بوده است (قصه خوان ، ص 156؛ مجنون رفیقی هروی ، ص 258؛ بخاری ، ص 328؛ حبیب اصفهانی ، ص 173)، لیکن به دلیل آثار به جا مانده از خط تعلیق از قرون پیشتر، این مطلب صحیح به نظر نمی رسد و ظاهراً وی نخستین کسی بوده که تلاشهای مؤثری برای شکوفایی و گسترش این خط کرده است (لاهیجی ، ص 225؛ سپهر، ص 52). پس از وی خواجه عبدالحی منشی استرآبادی (متوفی 907)، نویسندة فرمانهای سلطان ابوسعید گورکان ، با قاعده مند کردن تعلیق ، بیشترین سهم را در شکوفایی آن داشت و منشیان آق قوینلو (حک : ح 800 ـ 908) دنباله رو سنّت وی بودند (قصه خوان ؛ مجنون رفیقی هروی ؛ لاهیجی ، همانجاها؛ حبیب اصفهانی ، ص 173).

اسناد متعدد به جا مانده از قرن دهم ( رجوع کنید به قائم مقامی ، ج 1، ص 79ـ80، 109ـ110، 125 و جاهای دیگر) و تدوین رساله های مربوط به قواعد نگارش تعلیق در آن قرن ( رجوع کنید به بخاری ، ص 386ـ390)، نشان می دهد که خط تعلیق در قرن دهم رواج بسیار داشته است . خوش نویسان ایرانی که در اواخر عمر شاه طهماسب صفوی (متوفی 984) به عثمانی مهاجرت کردند، خط تعلیق را بتدریج در این نواحی و نیز در مصر رواج دادند. عثمانیان بنا به ذوق و سلیقة خود در آن تصرفاتی کردند؛ در تعلیق عثمانی نیم دایره های آخر حروفِ مدور، فراختر است (شیمل ، ص 60ـ61). به گفتة ایرانی (ص 156)، کاتبان عثمانی شیوة خود را «دیوانی » نامیدند. این شیوه هنوز به دو صورت «خفی » و «جلی » در کشورهای عربی معمول است (فضائلی ، ص 406). برخی از تعلیق نویسان معروف عثمانی این اشخاص بوده اند: محمود طوپخانَوی در قرن یازدهم ؛ ابراهیم فائق و اسماعیل عاصم و سیدمحمد مجیدی اخرس و محمد اسعد در قرن دوازدهم ؛ و مصطفی جودت در قرن چهاردهم (همان ، ص 410).

خط تعلیق در ایران ، زمینه ساز پیدایی خط نستعلیق * و شکستة نستعلیق شد و با رواج و رونق این دو خط ، کاربرد تعلیق کم شد (یوسفی ، ص 41).

برخی از معروفترین خوش نویسان تعلیق در ایران این اشخاص بوده اند: احمدبن علی شیرازی در قرن هشتم ؛ منصوربن محمد بهبهانی در قرن هشتم و نهم ؛ سلطانعلی مشهدی و درویش عبداللّه منشی بلخی و نجم الدین مسعود ساوی و شهاب الدین عبداللّه مروارید کرمانی (بیانی کرمانی ) در قرن نهم ؛ محمد اسفزاری و ابراهیم استرآبادی و خواجه اختیارالدین منشی (اختیار منشی ) در قرن نهم و دهم ؛ حسنعلی بیگ و خواجه میرک منشی کرمانی در قرن دهم ؛ اسکندربیگ منشی در قرن یازدهم ؛ محمدکاظم واله اصفهانی در قرن سیزدهم ؛ و لطفعلی معروف به صدرالافاضل در قرن سیزدهم و چهاردهم (فضائلی ، ص 406ـ409، 418).

امروزه معدودی از خوش نویسان ایرانی با شیوة نگارش تعلیق آشنایی دارند که آنها نیز از سر تنوع بدان می پردازند. برخی از آثاری که در دورة معاصر به این خط نوشته شده عبارت اند از: آثار حبیب اللّه فضائلی ، و بیست رباعی کتیبه های آرامگاه خیام که مرتضی عبدالرسولی در 1339 ش به خط شکستة تعلیق نگاشته است (بحرالعلومی ، ص 307؛ فضائلی ، ص 416ـ417).

نمونه‌ای از خط تعلیق بخط خواجه اختیار منشی گنابادی (م ۹۷۴ ه.ق)

نمونه خط تعلیق نصیری امینی

8- خط کوفی نام خطی از خطوط اسلامی است که منسوب به شهر کوفه بوده و گفته می‌شود که در آنجا شکل گرفته و توسعه یافته‌است. نخستین نسخه‌های قرآن با این خط نوشته می‌شد. از سده سوم هجری به بعد با فراگیر شدن خط نسخ و دیگر دبیره‌های نوآوری شده به‌تدریج کاربرد خط کوفی کمتر شد تا اینکه پس از سده پنجم هجری تقریباً کنار گذاشته شد و دیگر آن همه‌گیری پیشین را نداشت و بیشتر کاربرد تزپینی و محدود یافت.

تعدادي لينك خط كوفي

برگی از قرآن به خط کوفی - ایران - قرن یازدهم

نمونه‌ای از خط کوفی اولیه

نگاره بالا آیه‌هایی از سوره فتح را که در دوران عباسیان و به خط کوفی خوشنویسی شده است، نشان می‌دهد. این اثر هنری مربوط به قرون هشتم و نهم میلادی است.